Προλεγομενα σε μια Βιολογικη Θεωρια της Συνειδησης.

Γυρος Τριτος (Ιουλιος 2005)

ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΟΣΧΟΒΑΚΗΣ[1]

1. Τι ειναι η συνειδηση: Τα θεματα που απασχολησαν τους εισηγητες στο προσφατο τριτο γυρο των συζητησεων μας για τη συνειδηση δειχνουν οτι κρισιμες εκφανσεις της αποτελουν τα εξης: (1) Επιγνωση (awareness), (2) Αυτογνωσια (self-awareness), (3) Ποιοτητες βιωματων (Qualia). Καθε οριστικη βιολογικη θεωρια της συνειδησης θα πρεπει να εξηγησει και τα 3 αυτα φαινομενα με ορους που αφορουν το νευρικο συστημα των οντων που τα εμφανιζουν. Το περιεχομενο πολλων απο τις εισηγησεις δειχνει οτι αυτος ο στοχος εχει επιτευχθει η δεν απεχει πολυ απο το να επιτευχθει για τα 1 και 3 και απομενει να επιτευχθει για το 2.

2. Επιγνωση: Στην εισηγηση της η Σκαλιωρα περιεγραψε πειραματα των Celebrini και Newsome[2]. Συνοπτικα, τα υποκειμενα τετοιων πειραματων εκτιθενται σε ερεθισματα που απαρτιζονται απο νεφος φωτεινων κηλιδων καθε μια απο τις οποιες μπορει να κινειται σε διαφορετικη κατευθυνση. Ο ερευνητης καθιστα την αντιληπτικη εμπειρια λιγοτερο η περισσοτερο εντονη (και την ασκηση λιγοτερο η περισσοτερο δυσκολη) αναλογα με το ποσοστο των σημειων που αφηνει να κινηθουν με ομοιο τροπο προς την ιδια κατευθυνση (συμπαγης κινηση). Το υποκειμενο (ανθρωπος η πιθηκος) δηλωνει (πιεζοντας ενα απο δυο πληκτρα) αν η κινηση ειναι δεξιοστροφη η αριστεροστροφη. Ειναι γνωστο οτι η περιοχη MST του εγκεφαλου διαθετει νευρωνες ευαισθητους στο ανυσμα της ταχυτητας οπτικων ερεθισματων ετσι ωστε κυτταρα που προτιμουν ανυσματα με παρομοια κατευθυνση να απαντωνται σε γειτονικες θεσεις. Χρησιμοποιωντας ηλεκτρικο μικροερεθισμο, Ο Celebrini και ο Newsome εδειξαν (1) γνωση της δραστηριοτητας κυτταρων της MST αρκει για να προβλεψει κανεις την αντιληπτικη εμπειρια του υποκειμενου, και (2) διοχετευση ηλεκτρικου ρευματος μεσα απο το ιδιο ηλεκτροδιο καθοριζει την αντιληπτικη εμπειρια του υποκειμενου με την εννοια οτι η δηλωση τους ταιριαζει με την κατευθυνση της κινησης που προτιμουν τα κυτταρα που γειτνιαζουν με το ηλεκτροδιο. Συμφωνω με τον ισχυρισμο της Σκαλιωρα οτι τα πειραματα αυτα δειχνουν οτι δραστηριοποιηση της περιοχης MST αρκει (ειναι ικανη) για να καθοριστει η αντιληπτικη εμπειρια της κινησης οπτικου ερεθισματος και να αποκτησει το υποκειμενο επιγνωση του γεγονοτος. Η βιβλιογραφια επισης παρεχει περιγραφες πειραματων που δειχνουν οτι περιπου οι ιδιες περιοχες ειναι αναγκαιες για τη γενεση του ιδιου βιωματος αλλα δεν χρειαζεται να αναφερθω σε αυτες δεδομενου οτι αρκετοι απο τους συνομιλητες μας (π.χ., Παπανικολαου, Κερασιδης, κ.α.) εχουν ηδη αποδεχθει οτι ο εγκεφαλος ειναι αναγκαιος για να παραχθει συνειδηση. Εξ αυτων, καταληγω στο συμπερασμα οτι μια περιοχη του εγκεφαλου (εν προκειμενω, η MST) εμπλεκεται αιτιακα στη γενεση μιας συνειδητης εμπειριας (επιγνωση της κινησης οπτικου ερεθισματος προς τα δεξια η προς τα αριστερα). Για να ακυρωθει το συμπερασμα αυτο πρεπει να δειχθει ενα απο τα εξης: 1) Το ως ανω συμπερασμα δεν προκυπτει απο τις προκειμενες. 2) Το φαινομενο «επιγνωση» δεν αποτελει εκφανση της συνειδησης.

3. Αυτογνωσια: Περιλαμβανει την επιγνωση των νοητικων μας καταστασεων, την αποδοση πιστης σε αλλους, κ.α. Αυτο καταλαβαινω οτι εννοει ο Κουβελας με τον ορο συνειδηση ανωτερης ταξης. Δεδομενου οτι περιλαμβανει τη κατασκευη μιας «ιστοριας» στην οποια διαδραματιζουμε πρωταγωνιστικο ρολο, η χρηση των γλωσσικων διεργασιων που επεσημανε ο Κουβελας ειναι νομιζω ευλογη. Ωστοσο αυτο δεν αποκλειει και τη χρηση εικονικων αναπαρταστασεων για τη νοηματικη ανακατασκευη της συμμετοχης μας στα δρωμενα.

4. Qualia. Σε αντιθεση με τους δυο πρωτους γυρους της συζητησης μας, δεν διατυπωθηκε τιποτε στην προσφατη συναντηση μας που να τα αφορα. Στους δυο πρωτους γυρους ισχυριστηκα οτι Qualia (ητοι, ποιοτητες των βιωματων μας) εξηγουνται ηδη απο τις επιστημες εκεινες που μελετουν τη δομη και τη λειτουργια του νευρικου μας συστηματος (δηλαδη τη Νευροανατομια και τη Νευροφυσιολογια). Ενα απο τα παραδειγματα που χρησιμοποιησα ειναι οι ζωνες του Mach, δηλαδη η εντυπωση που εχουμε οτι βλεπουμε αλληλουχια σκοτεινων και φωτεινων ζωνων ενθεν και εκειθεν του οριου αναμεσα σε μια ομοιογενως φωτεινη και μια ομοιογενως σκοτεινη επιφανεια. Το γεγονος οτι αυτες αποτελουν δικο μας υποκειμενικο βιωμα και οχι στοιχειο του εξωτερικου κοσμου δεν αποτελεσε εμποδιο στη θεμελιωση του νευροφυσιολογικου τους υποστρωματος (πλαγια αναστολη στην εξω δικτυωτη στιβαδα του αμφιβληστροειδη χιτωνα του ματιου). Ισχυριστηκα επισης οτι αλλα χαρακτηριστικα που αποδιδονται στα Qualia, ειναι trivial για τις Νευροεπιστημες με τον ιδιο τροπο που ορισμενα χαρακτηριστικα (των αντικειμενων που τις αφορουν) ειναι trivial για αλλες επιστημες. Για παραδειγμα, σε ο,τι αφορα τη «μοναδικοτητα» που μερικοι αποδιδουν στα Qualia, σκεφτειτε οτι η φυσικη ασχολειται με το φορτιο του ηλεκτρονιου εν γενει και οχι με το φορτιο του ηλεκτρονιου με αυξοντα αριθμο 1284394754786575667585. Πρεπει οι Νευροεπιστημες και η Ψυχολογια να ειναι αλλοιωτικες; Εχει νοημα η κατασκευη μιας επιστημης για τον Μοσχοβακη (που να ασχολειται δηλαδη με το τι νοιωθει ο Μοσχοβακης); Πρεπει να κατασκευαστουν μια σειρα απο τετοιες επιστημες (μια για τον καθ’ενα απο μας) προκειμενου να εχουμε μια βιολογικη θεωρια της συνειδησης; Αν η απαντηση σας σε αυτες τις ερωτησεις ειναι καταφατικη θα ηθελα να ακουσω περισσοτερες λεπτομερειες για το ερευνητικο προγραμμα που σχεδιαζετε. Αν ομως ειναι αρνητικη, τοτε θα συμφωνησετε οτι η επανεισαγωγη του ορου «μοναδικος» για να χαρακτηριστει μια βιωματικη εμπειρια ειναι κουφια και λειτουργει μονο σαν αποτελεσμα ληψης του ζητουμενου στα πλαισια επιχειρηματος της μορφης:

το βιωμα χ του υποκειμενου Α ειναι μοναδικο

η επιστημη δεν εξηγει αυτο το μοναδικο χ

____________________________________

οι επιστημονικες εξηγησεις του χ δεν μπορει να ειναι πληρεις

Στο επιχειρημα αυτο, η αληθεια της πρωτης προκειμενης εξασφαλιζεται απο τη μοναδικοτητα του Α και οχι του χ πραγμα που χρειαζεται για να εξασφαλισθει η αληθεια της δευτερης προκειμενης και που μονο με ληψη του ζητουμενου μπορει να θεμελιωθει. Απο τις μεχρι τωρα συζητησεις μας, αλλα και πιο γενικα απο τη διεθνη βιβλιογραφια, δεν καταφερα να ανακαλυψω ουτε μια ποιοτητα βιωματος (Quale) που να μην «εξηγειται» ειται εμπλεκομενη σε θεωρια (οπως δηλαδη εξηγουνται οι ζωνες του Mach) ειται σαν λογικο σφαλμα (οπως δηλαδη η «μοναδικοτητα» στη προηγουμενη παραγραφο). Αν ο τροπος που καταλαβαινω τα Qualia αφηνει απ’εξω καποιο κρισιμο στοιχειο τους του οποιου η αποδοχη δεν στερειται σημασιας και του οποιου η «επιστημονικη εξηγηση» (οι παρατηρησεις μου σχετικα με το τι σημαινει αυτο ακολουθουν στη παραγραφο 5) ειναι απιθανη, θα ηθελα να ακουσω το επιχειρημα σας. Διαφορετικα, νομιμοποιουμαι να καταλαβω οτι ολοι οι συμμετεχοντες στο συμποσιο δεχονται οτι ειναι δυνατη η πληρης (που να αφορα οχι μονο το ειδος της εμπειριας, π.χ., ακουστικη, οπτικη, αλλα και το γιατι μπορει να παρακολουθει το νομο Weber-Fechner οταν το κανει, γιατι δεν βλεπουμε κοκκινοπρασινο οταν ανακατεψουμε κοκκινο και πρασινο, κλπ.) επιστημονικη εξηγηση (ο,τι και αν σημαινει αυτο) των Qualia (κατα το τμημα του ορου που δεν ειναι ανευ σημασιας και που δεν συνιστα λογικο σφαλμα). Να επαναλαβω χωρις τις παρενθεσεις: αν δεν διαθετετε καποιο καλο παραδειγμα χαρακτηριστικου των Qualia που να ειναι ταυτοχρονα γνησιο και επιστημονικα μη εξηγησιμο δεχεστε οτι ειναι δυνατη η πληρης επιστημονικη εξηγηση των Qualia.

5. Επιστημονικη εξηγηση: Φοβαμαι πως η ικανοποιηση του αρχικου αιτηματος του Παπανικολαου, η απαιτηση δηλαδη να κατασκευασουμε ενα παραγωγικο προτυπο της συνειδησης, δεν θα ηταν ιδιαιτερα διαφωτιστικη. Τοσο ο Πεφανης οσο και εγω, επιχειρησαμε στους δυο πρωτους γυρους της συζητησης μας να εξηγησουμε οτι η κατασκευη παραγωγικου προτυπου εχει αποδειχθει αχρηστη και αναποτελεσματικη διαδικασια σε καθε επιστημη οπου επιχειρηθηκε. Δεν νομιζω οτι οι επιστημες που επιχειρουν να διαφωτισουν τη σχεση Σωματος/Νου θα αποτελεσουν εξαιρεση. Προκειμενου λοιπον να εξασφαλισουμε πειστικη επιστημονικη εξηγηση του φαινομενου «συνειδηση» θα πρεπει να επιχειρησουμε κατι αλλο απο τη κατασκευη παραγωγικου προτυπου της. Οπως ισχυριστηκα σε προηγουμενους γυρους της συζητησης μας αυτη μπορει να παρει τη μορφη «διαθεωρητικης αναγωγης», ενας τεχνικος ορος που χρησιμοποιουμε καθε φορα που εννοιες μιας επιστημης (π.χ., της Ψυχολογιας μια και αναφερομαστε στη συνειδηση) «εξηγουνται» χρησιμοποιωντας εννοιες μιας αλλης επιστημης (εν προκειμενω βιολογιας η νευροεπιστημων). Η διαθεωρητικη αναγωγη ειναι πολυπλοκη διαδικασια και εχει πλειστες συνεπειες για το λεξιλογιο, τα κριτηρια ελεγχου της αληθειας διατυπωσεων, την πειστικοτητα συμπερασματων, κλπ., καθε μιας απο τις επιστημες που συμμετεχουν σε αυτη τη προσπαθεια. Τη διαδικασι αυτη επιχειρησε να περιγραψει στη προσφατη εισηγηση του ο Πεφανης. Αν κρινω απο τα σχολια που ακολουθησαν τη παρουσιαση του, μερικοι απο σας δυσκολευτηκαν να τη παρακολουθησουν στις λεπτομερειες της. Επειδη τα συμπερασματα στα οποια μπορει να μας οδηγησει ειναι πολυ σημαντικα για τη κουβεντα μας, ιδου το επιστημολογικο εγχειρημα που μας αφορα, σε πιο απλη μορφη:

a. Η συνειδηση αποτελει ενα απο τα αντικειμενα της Ψυχολογιας

b. Στις μερες μας επιτυγχανεται η διαθεωρητικη αναγωγη ενος τμηματος της Ψυχολογιας (Ψυχοφυσικη, Ηθολογια, κλπ.) σε Νευροεπιστημες (με αποτελεσμα να προκυπτουν ευρεις χωροι του επιστητου οπως Νευροηθολογια, Νευροψυχολογια, κλπ.)

c. Το b μας παρεχει καλους λογους να νομιζουμε οτι καποια Ψυχολογια (οχι ακριβως αυτη που διαθετουμε τωρα) μπορει να αναχθει σε καποια Νευροεπιστημη (επισης οχι ακριβως αυτη που διαθετουμε τωρα).

d. Η διαθεωρητικη αναγωγη που υπονοει η c συνεπαγεται οντολογικη αναγωγη των αντικειμενων που απασχολουν την Ψυχολογια (συνειδηση, αντιληψη, μνημη, κλπ.) στα αντικειμενα που απασχολουν τις Νευροεπιστημες (δραστηριοτητα νευρικων κυτταρων, ενεργοποιηση περιοχων του εγκεφαλου, κλπ.).

e. Συνεπως η Συνειδηση δεν ειναι τιποτε αλλο απο ενεργοποιηση καταλληλων νευρικων κυκλωματων.

Θα επιχειρησω εδω να αντιμετωπισω δυο επιφυλαξεις που μερικοι απο σας εξεφρασαν στο παρελθον και αφορουν τη προκειμενη b και το συμπερασμα e.

Tα περισσοτερα απο τα παραδειγματα αναγωγης στην οποια αναφερεται η προκειμενη b, και που συναντα κανεις στη βιβλιογραφια, αφορουν περιοχες που τωρα πια (αν και οχι τοτε που συνεβαινε η αναγωγη) ανηκουν στη Φυσικη (π.χ., γεωμετρικη οπτικη / ηλεκτρομαγνητισμος, θερμοδυναμικη / στατιστικη μηχανικη, κλπ.). Παρα το οτι οι δυο πρωτες εισηγησεις μου περιλαμβανουν νυξεις σε πολλα παραδειγματα αναγωγης απο μια επιστημη σε μια αλλη (κυριως για το ζευγος Ψυχολογια/Νευροεπιστημες) μερικοι απο σας (π.χ., Κερασιδης, Σαββακη) εχετε ισχυρισθει οτι η ιστορια των επιστημων δεν διαθεται κανενα καλο σχετικο παραδειγμα. Ως εκ τουτου, θα ασχοληθω εδω πιο εκτενως με ενα ακομη παραδειγμα, αυτη τη φορα απο το ζευγος Νευροεπιστημες/Φυσικη: το δυναμικο ενεργειας των νευρικων κυτταρων. Μολονοτι αυτο δεν ειναι φανερο απο τη διατυπωση μου, διαθεωρητικες αναγωγες αφορουν νομους. Ποιος ειναι ο αναγομενος νομος απο τη μερια των Νευροεπιστημων; Η ταχυτητα αγωγης του δυναμικου ενεργειας σε αμυελες νευρικες ινες ειναι ευθεως αναλογη της τετραγωνικης ριζας της διαμετρου της ινας (σημειωστε οτι θα μπορουσε να ειναι ευθεως αναλογη του τετραγωνου της διαμετρου η αντιστροφως αναλογη της διαμετρου, η οτιδηποτε αλλο). Ποιος ειναι ο αναγων νομος (απο τη μερια της Φυσικης); Ειναι οι δυο νομοι του Kirchhoff σε οτι αφορα τα ρευματα και τις τασεις που εμπλεκονται. Χρειαζεται τιποτε αλλο; Ναι. Επειδη οι νομοι του Kirchhoff ειναι ουδετεροι σε οτιδηποτε αφορα διαμεμβρανικα ρευματα, το αν και πως εξαρτωνται απο το χρονο το αν και πως εξαρτωνται απο ταση, κλπ., απαιτειται η προσθηκη γεφυροποιων διατυπωσεων που συνδεουν τους γενικης ισχυος νομους του Kirchhoff με ο,τι συμβαινει στα νευρικα κυτταρα (εν ειδει boundary conditions). Αυτες οι προσθετες σχεσεις περιγραφουν τη χρονοεξαρτηση και τασεοεξαρτηση των ιοντικων ρευματων που διαπερνουν τη μεμβρανη των νευρικων κυτταρων οπως προκυπτουν απο παρατηρησεις (εν προκειμενω των Hodgkin και Huxley). Οταν μαζευτουν σε μια σχεση ολα τα πιο πανω τοτε η αναλογια μεταξυ της ταχυτητας αγωγης του δυναμικου ενεργειας σε αμυελες νευρικες ινες και της τετραγωνικης ριζας της διαμετρου της ινας προκυπτει απο τις πραξεις. Αυτο ειναι που χαιρετιστηκε απο την επιστημονικη κοινοτητα σαν εξαιρετικο επιτευγμα και οδηγησε στην απονομη του βραβειου Nobel στους Hodgkin και Huxley. Οσοι απο σας ισχυριζεστε οτι η ιστορια των επιστημων δεν διαθεται κανενα παραδειγμα αναγωγης απο μια επιστημη σε μια αλλη πρεπει να εξηγησετε γιατι το δυναμικο ενεργειας δεν αποτελει καλο παραδειγμα διαθεωρητικης αναγωγης απο τις Νευροεπιστημες στη Φυσικη. Αν για παραδειγμα νομιζετε οτι και τα δυο σκελη αυτης της αναγωγης ανηκουν στη Φυσικη δεν εχετε παρα να ανοιξετε ενα κλασσικο συγγραμα Φυσικης (π.χ. τα Lectures on Physics του Feynman) και να μου υποδειξετε τις σελιδες που ειναι αφιερωμενες στο δυναμικο ενεργειας.

Tο συμπερασμα e, αν μη τι αλλο, καταγραφει την αποδοχη της υπαρξης του φαινομενου που καλυπτει ο ορος «συνειδηση» και εξηγει τη καταφατικη μου απαντηση στη προσφατη ερωτηση του Παπανικολαου σχετικα με το αν αποδεχομαι την υπαρξη της. Εν προκειμενω, εχει ενδιαφερον η ακολουθη ερωτηση: Τι γινεται αραγε με τα φαινομενα, τους ορους, τις εννοιες της αναγομενης επιστημης οταν ολοκληρωθει η αναγωγη της στην αναγουσα; Η απαντηση ειναι οτι διατηρουνται εκτος αν γινει σαφες οτι δεν σημαινουν τιποτε (π.χ., φλογιστο). Σε ο,τι αφορα τη κουβεντα μας, δεν υπαρχει κανεις λογος να φανταζεται κανεις οτι η αναγωγη της Ψυχολογιας σε Νευροεπιστημη θα εξαφανισει τον ορο συνειδηση απο το λεξικο μας ακριβως οπως δεν εξαφανισε η εννοια «μεση κινητικη ενεργεια σωματιδιων» την εννοια «θερμοκρασια» μετα απο την αναγωγη της θερμοδυναμικης σε στατιστικη μηχανικη.

6. Ρεαλισμος και η γνωση των πραγματων καθ’εαυτα. Ι: Οι διαθεωρητικες αναγωγες εχουν σαν συνεπεια οντολογικη αναγωγη. Δεδομενης της ενοποιησης ολων των επιστημων νομιμοποιουμαστε να καταλαβουμε οτι ολος ο κοσμος και ο,τι υπαρχει σε αυτον ειναι φτιαγμενος απο αυτο που αποτελει αντικειμενο της φυσικης, και γενικα ονομαζεται υλη. Ο Παπανικολαου περιεγραψε μια μορφη ουδετερου μονισμου (η ιδεα οτι τοσο η υλη οσο και το πνευμα ειναι διαφορετικες εκφανσεις ενος αλλου οντος, «ΚΑΤΙ», του οποιου οι ιδιοτητες ειναι απροσιτες) που ονομαζεται εμπειριοκριτικισμος. Συμπαθω αυτη τη προσεγγιση επειδη αντανακλα το δισταγμο να δεσμευτει κανεις σε περιγραφες του κοσμου που διαρκως αναθεωρουνται και μπορει να αποδειχτουν εσαει προσωρινες. Ωστοσο η αποψη του Παπανικολαου (και γενικα ο εμπειριοκριτικισμος) πασχει απο τα εξης προβληματα:
1. Υπονοει οτι το νοητικο αναδυεται κατ’ευθειαν απο το «ΚΑΤΙ» (π.χ., χωρις τη μεσολαβηση της υλης). Αυτο τον επιβαρυνει με περισσοτερη (και οχι λιγοτερη) εξηγητικη δουλεια απο αυτη που επιβαρυνει τον υλιστη μονιστη. Κατ’αρχην, υποχρεουται να δειξει πως απο το «ΚΑΤΙ» (με τις ιδιοτητες που του εδωσε ο Παπανικολαου οι οποιες δεν ειναι πολλες) αναδυονται αντικειμενα που υπακουουν τους νομους της εκαστοτε φυσικης (ποθεν δηλαδη οι γενικες αρχες διατηρησης, συμμετριας κλπ., που χαρακτηριζουν αυτο που ολοι ονομαζουμε υλη). Επι πλεον, υποχρεουται να εξηγησει πως απο το ιδιο «ΚΑΤΙ» επισης αναδυονται αλλα αντικειμενα που ο ιδιος ισχυριζεται οτι δεν υπακουουν τους νομους της εκαστοτε φυσικης (καθοτι private, subjective, unique, ineffable, capricious, ο,τι εν πασει περιπτωσει περισσευει οταν η νευροφυσιολογια τελειωσει με τα Qualia, βλ. Σημειο 4 πιο πανω) και τα λεει πνευμα.
2. Ο εμπειριοκριτικισμος εχει νοημα (δεν αναγεται λογικα σε καποιου τυπου υλιστικο μονισμο) μονο αν θεωρησει κανεις οτι οι ιδιοτητες του «ΚΑΤΙ» ειναι in principle απροσιτες (πραγμα που δεν εχει δειξει κανεις). Εν μερει, αυτη η σταση στηριζεται στην εντυπωση οτι η επιστημη αλλαζει οπτικες γωνιες αντι να προοδευει (σε οσους νομιζουν ετσι, οπως π.χ., ο Παπαδημητριου, συνιστω ανεπιφυλαχτα το σχετικα προσφατο βιβλιο του Kitcher πανω στο θεμα) αλλα δεν νομιζω οτι νομιμοποιειται απο τη μεχρι τωρα ιστορια των επιστημων. Καταλαβαινω την ανησυχια που προκαλει η αναγκη να εγκαταληφθει το κοσμοειδωλο της Νευτωνιας μηχανικης για χαρη εκεινων που προσφερει η σχετικοτητα απο τη μια μερια και η κβαντομηχανικη απο την αλλη. Ωστοσο, οσοι απο εσας νομιζετε οτι η επιστημη δεν συνιστα προοδευτικη προσεγγιση της αληθειας πρεπει να εξηγησετε γιατι οι προβλεψεις (π.χ., που θα βρισκεται ο Ερμης 100 χρονια απο τωρα) μιας λανθασμενης επιστημονικης θεωριας (εν προκειμενω της Νευτωνιας Μηχανικης) μπορει να ειναι τοσο ακριβεις (η σχετικιστικη διορθωση της τροχιας του Ερμη που θα χρειαστειτε ειναι ιση περιπου με το ενα εκατοστο της μοιρας) και κυριως γιατι οι προβλεψεις της ειναι τοσο πιο πιστες απο οτι αλλες ανθρωπινες προσπαθειες να προβλεφθει το μελλον (π.χ., αστρολογια, χειρομαντεια, κλπ.). Τελος, ακομη και αν μπορουσατε να δειξετε οτι υπαρχει ενας σκληρος πυρηνας του «ΚΑΤΙ» εσαει απροσιτος (σε ο,τι αφορα τα πολυ μεγαλα, τα πολυ μικρα, τα πολυ μακρινα και τα πολυ παλια) παλι δεν θα μπορουσατε να συναγετε απο αυτο τιποτε ενδιαφερον για τις διαθεωρητικες αναγωγες που αφορουν τη συζητηση μας (ητοι τα ζευγη Ψυχολογια/ Νευροεπιστημες, Νευροεπιστημες/Βιολογια, Νευροεπιστημες/Φυσικη, κλπ.) δεδομενου οτι αυτες αφορουν κλιμακες μεγεθους διαφορετικες απο εκεινες που απασχολουν τη Φυσικη αιχμης. Με αλλα λογια ισχυριζομαι οτι δεν ειναι απαραιτητο να ολοκληρωθει η Φυσικη πριν να επιχειρησουμε διαθεωρητικη αναγωγη της Ψυχολογιας σε αυτη (η στη Βιολογια, η στις Νευροεπιστημες) ουτε το ενδεχομενο να μη ολοκληρωθει ποτε η φυσικη λογω της αναποδειχτης παραμενουσας απροσδιοριστιας του «ΚΑΤΙ» καθιστα την αναγωγη αυτη αδυνατη.

7. Ρεαλισμος και η γνωση των πραγματων καθ’εαυτα. ΙΙ: Δεδομενων των ψευδαισθησεων η Βενιερη διατυπωσε επιφυλαξεις σχετικα με τον ισχυρισμο οτι ο εγκεφαλος μας ειναι σε θεση να κατανοησει το κοσμο. Το εμπειρικο υποβαθρο της εισηγησης της ειναι αναντιρρητο: ο εγκεφαλος πραγματι μπορει να παραγει αναπαραστασεις εκ του μη οντος. Το απλουστερο σχετικο παραδειγμα που μπορω να σκεφτω ειναι η εμπειρια φωτεινων κηλιδων (phosphenes) που βιωνουν υποκειμενα στο πρωτοταγη οπτικο φλοιο των οποιων διοχετευεται ηλεκτρικο ρευμα μεσω ηλεκτροδιων (η θεση των οποιων μαλιστα καθοριζει ιδιοτητες των φωτεινων κηλιδων). Τι νομιμοποιουμαστε να συμπερανουμε απο αυτο; Τιποτε παρα πανω απο το οτι η εντυπωση που εχουμε για το κοσμο (Α) ειναι προιον της πραξης (F) που εκτελει ο εγκεφαλος μας πανω στα σηματα (S) που δεχεται απο το κοσμο:

A=SxF

οπου x ειναι καποια πραξη[3]. Για να γνωρισουμε το κοσμο καθ’εαυτον (το S) πρεπει και αρκει να εκτελεσουμε πανω στο A την αντιστροφη πραξη F^(-1).

AxF^(-1)=Sx(F/F)=S

Η προσεγγιση αυτη ειναι λιγωτερο εξωτικη απο οτι μπορει να μοιαζει απο πρωτη αποψη. Παραδειγματος χαριν, χρησιμοποιειται καθημερινα σε συνεστιακα μικροσκοπια (αυτα που χρησιμοποιουν deconvolution algorithms για να δημιουργησουν εικονες του ιστου ανεπηρεαστες απο τις οπτικες ιδιοτητες του μικροσκοπιου) και επιταχυντες. Ουτε ειναι πολυ προσφατη. Ο Tycho Brahe ειχε διαπιστωσει οτι η διαμετρος της σεληνης οπως μετριεται με συσκευες που διαθετουν διαφραγμα μικρης ακτινας (η λεγομενη pinhole camera της εποχης) εινaι μικροτερη κατα τη διαρκεια μιας εκλειψης ηλιου απο οτι σε αλλες μετρησεις παρα το οτι η σεληνη δεν ειναι πιο κοντα στη γη. Δεδομενου οτι ενδιαφεροταν να χρησιμοποιησει τη τεχνικη αυτη για να μελετησει την εκλειψη ηλιου του 1600, ο Kepler αρχισε να δραστηριοποιειται εντονα στο πεδιο της Οπτικης και της Ορασης για να καταληξει στο συμπερασμα οτι η αιτια του αινιγματος οφειλεται στην επιστημη (την Οπτικη και την Οραση) της εποχης του. Αναγνωριζοντας οτι η εγκυροτητα καθε αστρονομικης παρατηρησης εξαρταται απο μια καλη θεωρια της Oρασης, εσπευσε να επεξεργαστει μια τετοια θεωρια (τη πρωτη μοντερνα θεωρια της Oρασης). Την δημοσιευσε στο Προσθηκες στο Βιτελλιο το 1604 μαζι με το ακολουθο σχολιο[4]:

Δεδομενου οτι οι διαμετροι των ουρανιων σωματων και οι μετρησεις κατα τις εκλειψεις ηλιου εχουν θεμελιωδη σημασια για τους αστρονομους, [πρεπει να αναγνωρισουμε οτι] καποια οφθαλμαπατη υπεισερχεται, η οποια οφειλεται εν μερει στην τεχνικη της παρατηρησης [μεσα απο μικρα διαφραγματα] ... και εν μερει στην ιδια την οραση. Και αυτη η οφθαλμαπατη, εφ’οσον δεν τη λαμβανουμε υπ’οψη μας, δημιουργει μεγαλες δυσκολιες στους ερευνητες και εμποδιζει την επιστημη να κρινει [καταλληλα]. Λοιπον, η εξηγηση του σφαλματος που οφειλεται στην οραση πρεπει να αναζητηθει στις δομες και τη λειτουργια του ιδιου του ματιου. Αν οι φυσικοι Alhazen και Witelo, και μετα απο αυτους οι ανατομοι διαπραγματευονταν αυτα τα ζητηματα καθαρα, με σαφηνεια και χωρις να διακινδυνευουν αβεβαιοτητες θα με γλυτωναν απο την υποχρεωση να συνεχισω τουτο το κεφαλαιο των Paralipomena ad Vitellionem.

Υιοθετωντας τον προβληματισμο της ταινιας Matrix (και του Hillary Putnam) η Βενιερη προχωρησε το επιχειρημα της ακομη πιο περα. Υποθεστε οτι ολοι ζουμε μια εικονικη πραγματικοτητα καλωδιωμενοι σε ενα μεγαλο, γρηγορο υπολογιστη. Στην περιπτωση αυτη ολα τα σηματα που δεχομαστε προερχονται απο τον εν λογω υπολογιστη. Δεν ειμαι σιγουρος ποσο μακρια θελει η Βενιερη να παει με αυτο το επιχειρημα. Στο εσχατο οριο του, θεωρει οτι ο εξω κοσμος δεν ειναι τιποτε αλλο απο τον υπολογιστη και τα καλωδια που μας συνδεουν με αυτον οποτε το επιχειρημα της δεν διαφερει απο εκεινο του ιδεαλιστικου μονισμου (οπου ο Matrix αντικαθιστα το Θεο στο ρολο του συντονιστη των βιωματων των καλωδιωμενων). Η συνοχη και τα προβληματα του ιδεαλιστικου μονισμου ειναι περα απο τις αναγκες της τωρινης μας κουβεντας (οι ενδιαφερομενοι μπορουν να ανατρεξουν σε προηγουμενα σχολια μου στις αποψεις του Παπαδοπουλου).

8. Ελευθερια της βουλησης. Τι θεση θα ειχε αραγε η ελευθερια της βουλησης σε ενα κοσμο που επιτρεπει διαθεωρητικη αναγωγη της Ψυχολογιας σε Νευροεπιστημη (και την ως εκ τουτου οντολογικη αναγωγη της συνειδησης σε δραστηριοτητα νευρωνικων κυκλωματων); Δεδομενου οτι ο κοσμος ειναι ντετερμινιστικος με την εννοια του Χαμιλτον (φτιαγμενος απο σφαιρες που κινουνται και συγκρουονται ανελαστικα) η κλασσικη απαντηση την οποια περιεγραψα στον πρωτο γυρο των συζητησεων μας, και την οποια χρωσταμε στο Λαπλας, ειναι «καμμια». Το συμπαν δεν κρυβει καμμια εκπληξη για οντα που γνωριζουν τα παντα για την ταχυτητα και τη θεση ολων των σφαιρων μια χρονικη στιγμη t (π.χ., θεους) και η ελευθερια της βουλησης ειναι η απατηλη εντυπωση που εχουν για την κατασταση του κοσμου οντα περιορισμενων γνωσεων. Αλλωστε, αυτο συναδει με την ανθρωπινη κατασταση που περιεγραψε στην εισηγηση του ο Κερασιδης. Αυτη ειναι τοσο βουλητικα ανελευθερη σε επιπεδο Ψυχολογιας ωστε να μην τιθεται προσθετο ζητημα ελευθεριας της βουλησης λογω της αναγωγης της Ψυχολογιας στη Βιολογια, αυτης στη Χημεια, κλπ. σε ενα κοσμο τυπου Χαμιλτον. Μια δευτερη εκδοχη (την οποια επισης περιεγραψα στους πρωτους γυρους των συζητησεων μας), συναγεται απο τη πιο συγχρονη ανταλλαγη του Χαμιλτονιανου συμπαντος με ενα χαοτικο (και αρα εξαιρετικα ευαισθητο σε αρχικες συνθηκες). Αυτη η εκδοχη ακυρωνει το Λαπλασιανο επιχειρημα μονο κατα το οτι ο παντογνωστης πρεπει να ειναι πολυ προσεκτικος στο προσδιορισμο των αρχικων συνθηκων. Ωστοσο ενα τετοιο συμπαν δεν ειναι λιγοτερο ντετερμινιστικο και ειναι αμφιβολο αν νομιμοποιει καλυτερα την εντυπωση οτι διαθετουμε ελευθερια βουλησης.

Μια τριτη εκδοχη ειναι αυτη που περιεγραψα προσφατα σε μια δημοσια συζητηση με τον Παπανικολαου και τον Κουβελα στο ΕΙΕ. Συμφωνα με αυτη, οι δρασεις μας συχνα χαρακτηριζονται απο παραμενουσα αβεβαιοτητα (π.χ., σε περιπτωσεις που απαιτουν ενσυνειδητη επιλογη μεταξυ δυο διαφορετικων πραξεων για να αντιμετωπιστουν οι επισης εχεφρονες δρασεις αλλων συμμετεχοντων στο ιδιο κοινωνικο γηπεδο). Η βελτιστη λειτουργια μας σε τετοιου ειδους παιχνιδια (οπως σε αυτο που θυμαστε ισως απο τη ταινια Πυρετος το Σαββατοβραδο, με τους νεαρους οδηγους που κατευθυναν με ταχυτητα τα αυτοκινητα τους, ο ενας καταπανω στο αλλο) παρακολουθει τη λεγομενη ισορροπια Nash που εξασφαλιζεται μονο αν ειναι πραγματικα τυχαια (το ειδος και ο αριθμος των ζαριων που πρεπει να ριξει κανεις πριν να αποφασισει περι του πρακταιου εξαρταται απο τους κανονες της ζωης/παιχνιδιου). Παρακινημενος λοιπον απο τα νευροφυσιολογικα αποτελεσματα συναδελφων οπως ο Shandlen και ο Glimcher ισχυριστηκα (και εξακολουθω να ισχυριζομαι) οτι διαθετουμε εγκεφαλικες δομες που σχεδιαζουν τα καταλληλα ζαρια και τα ριχνουν καθε φορα που πρεπει να παρουμε μια τετοιου ειδους αποφαση. Η εκ των υστερων εντυπωση που εχουμε για την εκ των προτερων θεμελιωδως τυχαιοποιημενη λειτουργια μας ειναι αυτο που ονομαζουμε (και βιωνουμε) σαν ελευθερια βουλησης.

Ξεκινωντας απο πειραματα του Libet, ο Καργοπουλος περιεγραψε δυο ακομη εξαιρετικα ενδιαφερουσες εκδοχες και σκαγραφησε μια φιλοσοφια της δρασης που σεβεται την ψυχοφυσικη. Συντομα, ο Libet ζητησε απο τα υποκειμενα που μελετησε να εστιασουν το βλεμμα τους πανω σε μια φωτεινη κηλιδα που εκινειτο γυρω απο ενα κυκλο επανω σε μια οθονη με περιοδο 2650 ms[5]. Επισης ζητησε απο τα υποκειμενα να εκτελεσουν μια εκουσια κινηση με το δεξι τους χερι ο,ποτε αυτα ηθελαν. Μετα απο ενα τυχαιο χρονικο διαστημα η φωτεινη κηλιδα ακινητοποιουνταν και τα υποκειμενα δηλωναν τη θεση που καταλαμβανε οταν ενοιωσαν για πρωτη φορα την επιθυμια να κινησουν, ο χρονος συνειδητης βουλησης. Κατα μεσο ορο αυτη η χρονικη στιγμη (W-time κατα Libet) προηγειται περιπου κατα 200 ms της δραστηριοτητας των μυων που εκτελουν την κινηση αλλα επεται κατα 500 ms περιπου του δυναμικου ετοιμοτητας (της δραστηριοτητας δηλαδη του εγκεφαλου που κατα το Libet οφειλεται κυριως σε κυτταρα της επικουρικης κινητικης περιοχης). Τι συμπερασματα μπορει αραγε να βγαλει κανεις απο αυτα τα πειραματα;

i. Τα πειραματα αυτα δεν σημαινουν τιποτε επειδη ουτε τις χρονικες εκτιμησεις των υποκειμενων μπορει κανεις να εμπιστευτει ουτε το τι νομιζαν οτι ενοιωθαν (ενδεικτικα αυτης της αντιμετωπισης ειναι μερικα απο τα σχολια στο Libet et al. Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action. Behav. Brain Sci. 8:529-566, 1985). Πρεπει να ομολογησω οτι αυτη ηταν η αρχικη μου σταση απεναντι στα πειραματα του Libet. Ωστοσο αλλαξα αποψη εν μερει επειδη η κατανομη του W-time που περιεγραψε ο Libet δεν ειναι ομοιομορφη (οπως θα περιμενε κανεις απο τη πρωτη απο τις πιο πανω επιφυλαξεις) αλλα κυριως επειδη τα πειραματα επαληθευθηκαν με τροπο που εν μερει απαντα στις αντιρρησεις μου (π.χ., η βιβλιογραφια που παραθεται ο Haggard στο Conscious intention and motor cognition. Trends in Cognitive Sciences 9:290-295, 2005). Ουτε ειναι ευκολο να αποκηρυξει κανεις ολη αυτη τη βιβλιογραφια σαν περιθωριακη δεδομενου